Wondere wetenschapswereld

debat rond de opwarming van de aarde

Vanwege de reactie op de log rond de film 'an inconvient truth'.

Het is inderdaad zo dat in populariserende pers er vaak gediscussieerd wordt over de menselijke invloeden op de opwarming van de aarde betwistbaar zijn.
In de film wordt hier ook op ingegaan. In de film kwam het inderdaad naar voor dat in de populariserende pers (vooral Amerikaanse) er artikels verschijnen die de menselijke invloeden betwisten (zelfs een vrij hoog percentage). Blijkbaar heeft men voor de film een meta-analyse uitgevoerd (dat is een analyse waarbij verschillende wetenschappelijke publicaties worden geanalyseerd) op 'peer reviewed articles'. Ten eerste een woordje uitleg over de 'peer-reviewed articles'. Dat zijn artikels die verschijnen in internationale wetenschappelijke tijdschriften (bekendste daaronder zijn Nature en Science); om daarin te kunnen publiceren moet het artikel wetenschappelijk correct zijn, wat wordt gecontroleerd door 'reviewers' (dat zijn wetenschappers uit het vakgebied waarover het artikel handelt). Uit die meta-analyse blijkt dat geen enkel van die artikels de menselijke invloed op het broeikaseffect ontkent (in grote tegenstelling met de populariserende artikels, die niet gereviewed zijn).
Of de meta-analyse correct is weet ik niet, alhoewel ik wel denk dat die goed is uitgevoerd. Uit eigen leeswerk weet ik wel dat binnen de wetenschap men toch met overgrote consensus kan zeggen dat de opwarming van de aarde wordt veroorzaakt door de mens.

Maar hoe zit het dan met die voorbije klimaatsveranderingen?

Het is inderdaad zo dat in de voorbije miljoenen of zelfs duizende jaren de aarde klimaatsveranderingen heeft gekend. De ijstijden zijn daar het typische voorbeeld van. Maar langer geleden waren er nog veel spraakmakendere klimaatsveranderingen. Bijvoorbeeld de K-T verandering, dat is een zware klimaatsverandering tijdens de overgang van Krijt naar Tertiair, waarbij bijna alle dinosaurussen zijn uitgestorven (zo'n 65 miljoen jaar geleden). Nog een extremere vorm was zo'n 800 tot 600 miljoen jaar geleden, de sneewbal aarde. Toen was de ganse aarde bedekt met ijs. Ongeveer 90% van alle leven op de planeet stierf toen uit.
Klimaatsveranderingen zijn dus geen vreemde zaken. Hun oorzaken zijn inderdaad vanuit natuurlijke processen te verklaren. De oorzaken hiervoor zijn veranderingen in atmosferische concentratie van broeikasgassen of verschuiving van continenten, waardoor zeestromingen anders lopen.

"Is deze opwarming dan niet te wijten aan natuurlijke oorzaken?" is uiteraard een oprechte vraag. Wel een eerste indicatie daarvoor krijgen we al over de tijdsperiodes waarop de meeste natuurlijke klimaatsveranderingen veranderen, dat gaat meestal over verschillende duizende jaren. Er is wetenschap van extreem snelle veranderingen (bijvoorbeeld de overgang van de laatste ijstijd naar onze huidige tussenijstijd) en daarbij spreekt men over een temperatuursverandering van 1.5 graad over een paar honderd jaar. In verband met de huidige klimaatsveranderingen spreken over de stijging van gemiddeld 3.5 graden over enkel honderd jaar. Dat is dus heel wat sneller dan je natuurlijk zou verwachten.

Bewijzen voor menselijke invloeden

Wel het eerste en veruit meest duidelijke bewijs is dat de sterke verhoging is dat de toename van broeikasgassen tesamen valt met de industriële revolutie en exponentieel stijgt analoog aan de industrializering van de wereld (men zou bijna kunnen spreken van een perfecte correlatie).  Je kan dat ook duidelijk zien op de onderstaande figuur (bron: website van het intergovermental panel on climate change: www.ipcc.ch)

Wanneer we die stijgingen leggen naast de natuurlijke fluctuaties van koolstofdioxide tijdens de voorbije klimaatsveranderingen (de ijstijden) dan is het resultaat wel schokwekkend (zie figuur onder: bron http://en.wikipedia.org/wiki/Image:Carbon_Dioxide_400kyr.png door Robert A. Rohde )

Hieruit blijkt duidelijk dat de klimaatsveranderingen die nu op punt staan niet de cyclus van de voorbije ijstijd-tussenijstijdsysmteem volgen. We zien hier duidelijk dat de huidige concentratie al over de 350 parts per million (aantal deeltjes koolstofdioxide op duizend gasdeeltjes). In de pre industriële periode was dat ongeveer 270 ppm. Wanneer je goed naar de grafiek kijkt zie je dat het maximum in voorbije tussenijstijden maar net de 300 ppm raakt. Er is dus duidelijk iets niet natuurlijks aan de hand. 

Er zijn ook nog verdere onderzoeken die de bijkomende uitstoot van de menselijke uitstoot in kaart brengen ten opzichte van de natuurlijke koolstofcyclus, die verschillende koolstofreserves analyseert, enz. Allen geven ze dezelfde uitkomst: er is een belangrijke menselijke invloed in de koolstofdioxide uitstoot (en zelfs andere broeikasgassen) dat leidt tot een verhoging van de aardse temperatuur. Op de website van het IPCC (http://www.ipcc.ch) kun je daar veel meer informatie op terugvinden.

Waarom dan toch al die artikels die het betwisten?

De uitstoot van koolstofdioxide komt vooral uit de verbranding van fossiele brandstoffen (voor industriële of particulier gebruik) en het is geen geheim dat met die markt heel wat geld gemoeit gaat. Zij hebben sterke lobbygroepen, sponseren presidenten en voeren tegenonderzoeken uit (die vaak gekleurd zijn,  geen van hun onderzoeken zijn bij mijn weten ooit verschenen geweest in een wetenschappelijk tijdschrift). Het doel is bij de publieke opinie (de consument dus) en de overheden (de beleidsmakers dus) verwarring en twijfel te zaaien. Zij proberen het consumentenvertrouwen in fossiele brandstoffen veilig te stellen; en belangrijker nog, maatregelen tegen het gebruik van fossiele brandstoffen uit te stellen of tegen te werken.
Zo waren de Verenigde Staten onder Bill Clinton mee aan het werken aan de Kyotodoelstellingen. Onder president Bush zagen we een grondige beleidsverandering, hij wees het protocol integraal af en kwam over de brug met een aantal maatregelen die slechts weinig effect zullen hebben op de uitstoot van broeikasgassen. De link leggen tussen deze president en de olierijke sponsors van zijn verkiezingen laat ik aan u over.
Een dergelijk lobbybeleid is niet vreemd, zeker niet binnen het Amerikaanse kapitalisme. Zo herinneren sommigen onder u zich ongetwijfeld nog de tabaksreclames die beweerden dat roken gezond was. Dat was eveneens een tegenreactie tegen de onafhankelijke wetenschap die meer en meer bewijzen vond dat tabaksgebruik zeer schadelijke gevolgen kon hebben. Dit argument wordt trouwens ook in de film aangehaald.

Conclusie

Ik denk dus dat over de menselijke invloeden op de opwarming van de aarde momenteel geen wetenschappelijk debat bestaat maar eerder een consensus: er is een invloed en die is aanzienlijk. Hoewel de olieindustrie dat niet graag hoort, is het, mijns inziens, een wetenschappelijk feit.

An inconvenient truth: geen fictie !

Waarschijnlijk heeft u er al van gehoord, de spraakmakende documentaire over de klimaatsveranderingen. De film liet in België zo een indruk na dat de volledige regering de film ging bekijken. Aangezien dat deze film op een wetenschapspopulariserende manier een cruciaal punt aankaart, dien ik hier toch een woordje over te zeggen.

Ik zal proberen u een (te) beknopt overzicht van de problematiek te geven en even in te gaan op de film.

Global warming of de opwarming van de aarde

Het broeikaseffect. Tien jaar geleden zou men nog zeggen, wablief! Nu, een begrip waar iedereen toch al iets heeft van gehoord. Maar wat is dat beest nu? Wat is het verschil tussen het broeikaseffect en klimaatsveranderingen?

Vreemd genoeg is het begrip reeds bekend uit 1824 en zelfs degelijk bestudeerd in 1896 door de Zweed Svante Arrhenius. Wat houdt het broeikaseffect nu in? De Aardse atmosfeer is samengesteld uit een gamma gassen. Sommige van deze gassen zijn broeikasgassen, de belangrijkste hieronder zijn (in volgorde van belang) waterdamp (H₂O), koolstofdioxide (CO₂), methaan (CH₄) en ozon. Zonnestraling wordt door deze gassen doorgelaten, die zonnestraling wordt binnen de atmosfeer en de Aarde omgezet in warmtestraling. Het is die warmtestraling die voor een groot deel door de broeikasgassen binnen de atmosfeer wordt gehouden. Broeikasgassen zijn dus geen slechte zaak voor de Aarde; integendeel, zij zorgen ervoor dat de Aarde op temperatuur blijft. Dat is het natuurlijk broeikaseffect.

Waarom dan al dat gedoe omwille van dat broeikaseffect kan je denken. Wel er is vastgesteld geweest dat in de laatste honderd jaar het CO₂ gehalte in de atmosfeer sterk gestegen is. Aangezien koolfstofdioxide een broeikasgas is, lijkt het ook logisch dat hierdoor de aarde zal opwarmen, met andere woorden ‘global warming’ of ‘de opwarming van de aarde’.

Vanwaar komt die CO₂ dan vandaan? Wetenschappelijk bestaat er een consensus dat het gootste deel van deze CO₂ afkomstig is van menselijke invloeden. Uitlaatgassen (van autoos, de industrie; maar bijvoorbeeld ook verwarming van gebouwen) en landbouw vormen hier belangrijke bronnen.  Vaak heeft de opwarming zelf ook gevolgen betreffende opwarming. Zo zal er meer water verdampen (wat ook een broeikasgas is) of veengebieden verddwijnen waardoor een hoop methaan en koolstofdioxide vrijkomt in de atmosfeer. Op die manier wordt de opwarming nog versterkt.

Klimaatsveranderingen als gevolg van de opwarming.

De Aardse opwarming heeft uiteraard gevolgen. Een verhoogde temperatuur betekend dat het klimaat hierdoor zal beïnvloed worden. Lucht- en oceaanstromingen worden in grote mate beïnvloed door temperatuur. Op hun beurt zullen deze stromingen neerslagspatronen op onze aarde beïnvloeden.

De klimaatsveranderingen kunnen misschien aantrekkelijk lijken, wie wil er nu niet een graadje meer. Maar zij kunnen zware gevolgen hebben. Het klimaat op onze planeet valt in grote lijnen op te delen in klimaatsgordels, denk zo maar aan de tropische gorldel, subtropische gordel, etc. Op hun beurt kan je die gordels opnieuw gaan opdelen in grootschalige klimaten (denk maar aan ons gematigd maritiem klimaat in België). Zo kun je klimaten gaan opdelen tot lokale klimaten en zelfs microklimaten (klimaat op een kleine schaal). Naar gelang die klimaten ga je dus andere leefomstandigheden krijgen, zo kan je je inbeelden dat het leven in een woestijn sterk verschilt met het leven hier in België. Ook vegetaties verschillen van klimaat tot klimaat. Zo ook welke planten je kan telen zal sterk verschillen tussen klimaten.

Gevolgen die een klimaatsverandering inhouden

Zoals reeds aangehaald zal het klimaat de leefomstandigheden bepalen op een bepaalde plaats. Wanneer dat klimaat verandert, veranderen de leefomstandigheden mee. Dat heeft uiteraard een groot gevolg op het leven op deze planeet. Zo zijn er talrijke wetenschappelijke studies die aantonen dat bepaalde soorten uitsgestorven zijn om met uitsterven bedreigd omdat hun leefomgeving verdwijnt door een veranderend klimaat.
De klimaatsveranderingen heb ik in eigen onderzoek ook duidelijk kunnen waarnemen in de broeddata van vogels. Wij zien duidelijke patronen van vogels die steeds vroeger beginnen broeden (zo broedt de koolmees ongeveer een maand vroeger in vergelijking met de jaren tachtig).

Ook op de mens zullen de klimaatsveranderingen belangrijke gevolgen hebben. Zo merkt men in Europa al een verdubbeling van de kosten door natuurrampen in de laatste tien jaar. We zien meer en vooral krachtigere orkanen de kop opsteken. Zo bestaat er een vrij grote wetenschappelijke consensus dat orkaan Katrina zo krachtig was door de klimaatsveranderingen.
Belangrijk om te onthouden is dat door de klimaatsveranderingen ook vegetatieveranderingen zullen optreden. Dat kan vrij zware gevolgen hebben voor de landbouw. In de laatste jaren merken we reeds dat de landbouw het in verschillende delen van de wereld steeds slechter doet.
Ten slotte zal door de opwarming van de aarde ook de ijskappen op onze planeet kleiner worden, een fenomeen dat reeds zeer goed waarneembaar is bij gletsjers. De dikte van het noordpoolijs is reeds met 40% afgenomen. Minder ijs betekent meer water. Kustlijnen over de ganse wereld worden bijgevolg bedreigd door de klimaatsveranderingen.

De film: An inconvenient truth

De film gemaakt door Davis Guggenheim toont een multimediapresentatie van oud presidentskandidaat Al Gore. Hierin legt hij op een wetenschappelijk correcte manier uit hoe de vork nu eigenlijk in de steel zit. Verassend is dat in de prent gegevens worden gebruikt die slechts een paar weken geleden gepubliceerd zijn in spraakmakende tijdschriften als Nature of Science.

Hij brengt de klimaatsproblematiek op een duidelijke en overzichtelijke manier naar voor, zonder te profetisch over te komen. Al Gore mag dan wel een policus zijn, maar uiteindelijk beperkt hij zich voornamelijk tot feiten. In de film worden er wel pijlen geschoten naar de administratie Bush, maar het is ook geheim dat die administratie zich niet echt bekommerd om de klimaatsveranderingen.

De recenties over deze film waren dan ook positief. Zo schrijft de New YorkTimes “As unsettling as it can be, it is also intelectually exhilarating, and, like any good piece of pedagogy, whets the apitite for further study.”

Mijn persoonlijke mening sluit hierbij aan. Ik was verrast door deze film, het is een mooi staaltje van wetenschap brengen op een algemeen aanvaardbaar niveau. Het is een absolute aanrader, ik zou in mijn enthousiasme zelfs zeggen een morele plicht om deze film te bekijken. Verdere informatie over de film kan u altijd vinden op http://www.climatecrisis.net.

Informatie over klimaatsveranderingen kan u vinden op http://www.ipcc.ch, de site van het intergovermental panel for on climate change, een oprichting van de Verenigde Naties.