Nachtburgemeester

Geweld op Kerst

We hoeven niet allen katholieke dieren te zijn om te stellen dat in het Westen de Kerst altijd een tijd is waarin de morele weegschaal wordt bekeken. Toen in september de formatiegesprekken in Hertoginnendal voor het eerst schenen te zullen gaan aanslepen, merkten onze journalisten aan de koude voorpoorten gekscherend op: “We zullen alvast maar een kerstboom bestellen!” Jammerlijk visionair, blijkt nu. En wat betreft het moreel der Belgen in het algemeen, als we nu het bestek opmaken, zien we alleen maar redenen voor pessimisme. Van de aanwezigen op het Sinterklaasfeest in de Antwerpse wijk Zurenborg zit inmiddels de ene helft in het ziekenhuis, de andere in het gevang. Op de Kerstmarkt op de Groenplaats vielen er ook harde klappen, zelfs in die mate dat we van nu af aan geen Kerstmarkt meer zullen beleven zonder politiehonden in de buurt.

In Gent worden van zodra het donker wordt, rond kerstkoopjestijd, politieagenten geposteerd aan bankautomaten. Kortom: goed bezig, o België. Een van de meest welvarende landen ter wereld, maar al onvrede en geweld wat de klok slaat. Het zal er wel iets mee te maken hebben dat wij ons gevoel voor humor zijn kwijtgeraakt. En dat komieken als Alex Agnew of Nigel Williams live on stage grappen vertellen over respectievelijk Joe Van Holsbeeck en Hans Van Themsche, dat zal er wellicht weinig goed aan doen (al wil ik zoiets zeker ook niet veroordelen, ieder moet maar voor zichzelf uitmaken wat hij grappig vindt.)

Het internet is een fantastisch geschiedenisboek en alleen al een avondje rondsurfen op Youtube, dat Walhalla van gratis filmpjes, volstaat om in te zien waarom men pakweg in de jaren tachtig met meer gemak lollig kon zijn dan tegenwoordig. De afgelopen twintig jaar bestaat er nog maar één soort videoclip: rappende macho’s met wraakroepende gouden kettingen, wiens fantasie niet verder reikt dan flitsende decolletés in zwembaden van champagne. Doe eens de moeite, bekijk eens die onschuldige filmpjes van Olivia Newton John, Golden Earring, Queen. In al die filmpjes zit slapstick, men schaamde zich niet voor een beetje onnozelheid. De Moeder aller Benefietsingels, Do They Know It’s Christmas van Band Aid uit 1984, schijnt qua gedrevenheid intussen eerder een zwanenzang. Toen Sting, Bono, Boy George en George Michael zij aan zij, op het kruispunt tussen solidariteit en eigenliefde, ontroerend begeleid door het slagwerk van Phil Collins, zich durfden af te vragen: “Do they know it’s Christmas time at all?”

Vondeling

Alweer tien dagen geleden werd er dat kindje te vondeling gelegd in de vondelingenschuif te Borgerhout. Tezamen met de levensgrote, fullcolour foto’s van die arme kleine in alle media, laaien dus ook weer de morele discussies op.

Iedereen weet dat onze samenleving te ingewikkeld is voor zwart-wit verhaaltjes. Het goede heeft zijn keerzijde. En toch: hoevelen weten er zich weer dadelijk bij machte, principieel voor of tegen te zijn? Zelf heb ik alleen deze drie, beschamend futiele randbemerkingen...

Ten eerste: het valt op dat in alle kranten interviews verschenen zijn waarin de vondelingenschuif, het gebruik zelf, door de geïnterviewde letterlijk “middeleeuws” genoemd wordt. Zonder er een boom over op te zetten waarom de middeleeuwen niet altijd zo duister waren (zou er vandaag, op ditzelfde moment van spreken, een Belgisch artiest bestaan met diezelfde, doortrapte schranderheid, als die in de aard lag van de schrijver van Reinaerd De Vos?), - de middeleeuwse vondelingenschuiven werden beheerd door kloosters.

Waren de middeleeuwen meer algemeen toch barbaars, dan waren die kloosters daaraan tegengesteld. Dat waren gemeenschappen apart, die zich, voor bezinning, uit de jachtige wereld terugtrokken. Het specifieke debat omtrent de schuif daargelaten, wil ik droogweg zeggen dat wij heden ten dage veel lering kunnen trekken uit het middeleeuwse kloosterbestaan.

Misschien is het eenvoudiger overeenkomsten te vinden tussen vandaag en de duistere negentiende eeuw. In België bepaalde een decreet van 1810 dat ieder arrondissement over een eigen vondelingenhuis met schuif moest beschikken. Zeventig jaar daarop werden de meesten weer gesloten. De eerste nieuwe, moderne vondelingenschuif, geopend in Hamburg in 1999, krijgt, wars alle controverse, opmerkelijk veel navolging, dus vandaar de vraag: zouden op het ogenblik, zoals tijdens de Industriële Revolutie, de armen alsmaar armer aan het worden zijn? Of zie ik spoken?

Dus geen standpunt verdedig ik, al wil ik dit hier aanstippen. Net als enkele lezersbrieven het al stelden: hoe dubbelzinnig en vreemdsoortig het gegeven dat de politie op zoek is naar de persoon die het kind er bracht. De schuif is legaal, er een vondeling naartoe brengen is strafbaar. Gelukkig blijken er weinigen aan te twijfelen waarom een anonieme bevalling preferabel is, maar is het voor ons onmogelijk ons het bestaan in te denken van een mens die zelfs die kans niet heeft?

Discriminatie

Noem mij de laatste der Mohikanen, maar ik geloof dus nog in Kerstmis. Vooral vanwege de viering van de Geboorte van onze Verlosser. Maar ook het gezond kitscherige familiefeest is aan mij besteed. Goed, sommige commerciële kerstitems zijn gemaakt om je allergieën uit te testen. Gedenken wij in het bijzonder die potsierlijke kerstmutsen met fonkelende lampjes - een slag in het gezicht van de echte Kerstman! Desondanks: weg met al die figuren die zich nu geroepen voelen, tegen die man en zijn beminnelijke rendierenparade op eigen houtje een sperperiode in te roepen. Een halfjaar geleden reeds zijn onze politici begonnen met hun verkiezingscampagne van 2009. Klaagzangen omtrent het verlaagde aantal bezoekers op de Boekenbeurs begonnen ook al vanaf dag twee.

En onze Kerstman, die zou dan in het vriesvak moeten? Wil Ferdy schreef het reeds in zijn vele, tragische autobiografieën: “Eenzaamheid is pijnlijk, maar eenzaamheid op kerstavond is dubbel zo pijnlijk.” In die zeventien jaren die ik als een verstokt vrijgezel doorbracht, kregen mijn vriendinnen steevast reeds rond de vijftiende september ten allerlaatste, die licht panische vraag van mij op hun antwoordapparaat: “Wat doet gij met kerstavond??” Belangrijke dingen moet je goed en zeer lang op voorhand voorbereiden. Mogen wij even? Vroeger was het fijn om een rondreizend humorist te zijn. De ontdekking van het lullige genre “stand-upcomedy” door de televisie, heeft de vriendschappen tussen komieken onderling verziekt. Collegialiteit is opzij gedrumd door concurrentie.

En niemand spreekt sindsdien nog van gezellige “avant-premières”, - nochtans: welk een juweel van een woord! Eerste voorstellingen heten tegenwoordig “try-outs”. Hoe cynisch, hoe laf! Verveelt iemand zich tijdens zo’n “tryout”, dan heeft hij toch niet het recht om te klagen. Maar lacht er iemand in de zaal, ook dan betreft dit geen waarachtig, smakelijk lachen. Dat lachen tijdens een “try-out” is voor zo’n komiek een investering, niet minder. “Even proberen of ik grappig ben? Oef, mijn bankrekening heeft dus nog toekomst!”

Dit alles maar om uit te leggen waarom ik in vrees het moment afwacht, waarop diezelfde, blasfemische sujetten binnenkort ook voor onze Kerstman zo’n soort try-outs zullen installeren. Vanaf de vijfde december mag hij de zak van de Sint al eens helpen dragen, maar alleen als hij daarmee door de federale besluitvormingen geraakt, mag hij tien dagen daarna misschien ook een héél klein beetje solo. Die arme Laplander krijgt het hard te verduren, uitgerekend in een tijdperk dat dweept met “verdraagzaamheid”.

Zelfkennis

Wilfried Martens tekende deze week voor de achtste aflevering van de sobere gesprekkenreeks De Keien Van De Wetstraat op Canvas. Dit voorts praktisch formuleloze programma begint telkens met een korte voorstelling waarin de gast in kwestie zijn allerslechtste eigenschap opbiecht. Wie begeert op deze manier de ware mens achter het mediagenieke masker tegen te komen, komt uiteraard bedrogen uit.

Martens zelf noemt zijn allergrootste tekortkoming zijn koppigheid. Ook Jean-Marie Dedecker bekent dat hij koppig is en bovendien ongeduldig. Ook Kris Peeters geeft toe dat hij, - voor de rest zal hij wel perfect zijn -, ongeduldig is. Tobback vernoemt als zijn allerslechtste trekje, net als de rest, het feit dat hij van geen ophouden weet. Kortom, koppigheid, ongeduld en volharding: onze politici zijn onberispelijk. Daar komt dit op neer. Zelfs hun slechtste eigenschappen zijn wezenlijk deugden.

Miet Smet zegt het ook duidelijk: “Mijn slechtste eigenschap is dat ik mij vaak erger aan bepaalde dingen.”

We beleven gekke tijden. Tegenwoordig is het gemiddelde interview met een politicus meer opzienbarend, meer avant-gardistisch dan de gemiddelde uitspraak van een artiest, die immers bijna niets meer durft te zeggen, als slaaf van zijn subsidies. Pas van zodra je merkt, zoals in dit programma, hoe terughoudend onze bedrijfsleiders zijn (d.w.z. onze politici) eens het over hun mankementen moet gaan, krijgt de consument heimwee naar de oprechtheid van ware, klassieke schrijvers.

De Franse auteur Jean Genet bijvoorbeeld, werd ook eens gevraagd naar zijn slechtste eigenschap. Zijn antwoord: “Vroeger was mijn ergste tekortkoming het feit dat ik een dief, een inbreker ben. Tegenwoordig is mijn slechtste eigenschap mijn syfilis.”

Nog eventjes verder kijken. Bart De Wever noemt zijn “ongezonde levensstijl” zijn voornaamste tekortkoming. Afgaand op zijn gevaarlijke gedrag in de media, getuigt dit misschien van zelfkennis. Spijtig genoeg vermeldt hij in één adem daarmee, als zijn beste eigenschap, zijn gevoel voor humor.

Hoewel, zelfs de komiek Nigel Williams vermeldde Bart De Wever toen hem, in een tijdschrift deze week, gevraagd werd naar zijn favoriete stand-upcomedian.

Neen, er rest ons weinig anders dan de supersterrenstatus van Herman Van Rompuy alsnog mee te onderschragen. De enige die min of meer overtuigde. “Mijn slechtste eigenschap is dat ik de dingen te lang laat liggen. Eigenlijk doe ik alleen maar mijn eigen goesting.” Egoïsme dus. Eindelijk een mens, zou Diogenes hebben uitgeroepen.

Jury

Ik kreeg een telefoontje uit Denderleeuw. Of ik het zou zien zitten om erejurylid te komen spelen voor een nogal onooglijk rockconcours in een jeugdhuis aldaar. Eerlijk wezen, lezers: wie van jullie weet Denderleeuw op de kaart aan te duiden? Deze landelijke maar dichtbevolkte, Oost- Vlaamse gemeente kent een wat macaber imago vanwege haar weinig welriekende vilbeluik. Bovendien is Denderleeuw pas in het nieuws gekomen door toedoen van enkele grafschenners, ook dat nog. Mijn schrik won het echter niet van mijn voorliefde voor jeugdhuizen in het algemeen.

Die situeren zich, en daar houd ik van, permanent op het kruispunt van nutteloos deprimerend en creatief prikkelend. Zoals in het Belgische Koninkrijk alles mooi lelijk is, en niet andersom. Achteraf gesteld: ik had die job beter geweigerd.

Als de hel bestaat, dan weerklinkt er in de inkomhal daarvan een vijfduizend jaar durende soundcheck. Toch een gek fenomeen: op alle muziekoptredens van tegenwoordig draagt iedereen gratis uitgedeelde oordopjes, zowel de performers als het publiek en zelfs de geluidstechnici.

Waar zijn wij mee bezig? Wat die voorbije marathon echter zo huiveringwekkend maakte, was nu juist die plicht om hier te gaan uitmaken wie de prijs verdiende. In sportwedstrijden stel je vast wie er het hoogst kan springen, punt uit (behalve met een Maradona op het veld, dan duurt de discussie op de kop af twintig jaar). Hoe bepaal je echter wie er de mooiste muziek speelt? Gedenk hoe dEUS destijds mooi naast de prijzen van de Rock Rally greep. Al trachten diezelfde critici van toen dit alsnog te verdonkeremanen met watervallen van overdreven loftuitingen nadien. Beter had, meteen na dit débacle, die jury zichzelf opgedoekt. Waar is nog de geloofwaardigheid?

Neen, wat ben ik toch een softie! En het ergst was dat alle deelnemers verzocht werden, te blijven rondhangen tot de bekendmaking van onze uitslag. Nooit voelde jullie Nachtburgemeester zich zo schuldig als toen hij, rond drie uur ’s nachts, bij een gedoofde kachel, die moegeplaagde oude mensen nog altijd zag zitten, die de moeder en vader waren van die allereerste zangeres, van wie we heimelijk nochtans al hadden uitgedokterd dat ze toch nooit zou winnen. Er is maar één ding nog meer vernederend dan gejureerd worden, en dat is, inderdaad, zelf jury spelen. Met enige trots mag ik merken, allergisch te zijn voor macht. Al ging het dan maar om een prijs van 270 euro. Wat voor knarsende wroeginggevoelens moeten er niet worden doorstaan door al die arme cultuurfunctionarissen, die beslissen moeten wie er overheidssubsidies krijgt en wie niet...

De geheimzinnige VRT

Wat een ironie dat de schandalen rond Fientje Moerman gelijktijdig aan het oppervlak komen als de contracten van Woestijnvis. Juist zoals Moerman haar klokkenluider uit zijn ambt ontsloeg, en daarmee de bal tegen zichzelf juist extra aan het rollen bracht, precies derwijze heeft ook de VRT zijn voornaamste verdachtmakingen aan zichzelf te danken.

Hoewel de VRT-top laat weten dat zijn contract met Woestijnvis “niets bevat dat het daglicht niet mag zien”, toch verklaart hij, in strijd daarmee, dat degene die de informatie heeft gelekt, “daar zwaar voor zal boeten”. Als een openbare omroep legaal contracten mag afsluiten waarbij geheimhouding zo erg een vereiste is, dat hij op eigen houtje zijn klokkenluider publiekelijk mag afdreigen, in dat geval betaal ik voortaan mijn belastingen niet meer. Ik wil niet medeplichtig zijn.

Het is bij deze ondemocratische attitude dat het schoentje knelt.

En niet bij die geldbedragen op zich. Of we die vreemd moeten vinden of niet, daar kan tot uit den treure over gediscussieerd worden op café. Al hoeven verdedigers niet al te gretig naar buitenlandse budgetten te verwijzen. Ook het aantal Belgische belastingbetalers is nu eenmaal, vergeleken bij Engeland of Duitsland, peanuts.

Evenmin hoeft men te sabelen met het argument “wij leveren tenminste kwaliteit!” Dat suggereert immers nogal expliciet dat je met beperkter middelen per definitie rommel zou voortbrengen.

En dat weiger ik te geloven. Kijk naar De Keien Van De Wetstraat: drie pratende hoofden zonder een minste voorbedachte franje, maar wel het spannendste televisieprogramma van het ogenblik. Al dien ik te bekennen dat ik ook wel een beetje verliefd ben op Kathleen Cools…

En wat te denken van dat zogenaamde bonusgeld, dat wordt overgemaakt telkens wanneer Woestijnvis de kijkcijfer top tien haalt? Een volstrekt banale pensenkermis, veroorzaakt door de belangenvermengingen van sommige bedrijven, dat zeker. Maar de grote schuldige hier is Jan Met De Pet zelf. Zolang die niet, als consument, in staking gaat, maar blijft en blijft slikken wat de televisie hem opdist, net zolang zou de VRT er juist goed aan doen, zijn monstercontracten, in plaats van ze te verbergen, als affiches overal op de muren aan te plakken.

Zoals wij blijven stemmen op politici die niet kunnen regeren, zo blijven wij er ook met graagte juist voor betalen om de gemiddelde BV tien keer meer te doen verdienen dan een kruidenier of een verpleegster. Wij kicken daar juist op, het maakt deel uit van het magisch aureool van de BV.

Van Themsche

Hugo Camps, meteen na Lex Moolenaar en Kaat Vrancken nochtans mijn lievelingscolumnist, schreef vorige week over zijn aanwezigheid op het proces tegen Hans Van Themsche. Ter besluit van zijn stukje acht hij het noodzakelijk zijn moreel superieure wijsvinger expliciet naar Bart De Wever te verheffen:“Wedden dat Bart De Wever, die in de media zo graag te koop loopt met zijn drie kinderen, dit proces hier vandaag geen vijf minuten indachtig is geweest?”

Ik begrijp deze associatie niet en bovendien lijkt ze mij beneden alle peil. Als Minister van Openbare Werken Hilde Crevits het niet kan laten om in het parlement, tijdens een hoogdringend debat over de levensgevaarlijke E313, voor het oog van de camera onafgebroken te zitten giechelen en zelfs schaterlachen, dan is dat wraakroepend; het bloed van onze verkeersslachtoffers druppelt daar immers van het plafond. Maar wat heeft Bart De Wever met het drama rond Van Temsche te maken? Wat komen zijn kinderen erbij zien? En wat als zij dat proces nu eens wél indachtig waren, urenlang zelfs? Waarvoor wil Camps eigenlijk wedden? Een bak Duvel?

In nog een andere krant maakt mijn vriend Tom Naegels het evenzo bont. Vreemd zelfs dat hij niet werd teruggefloten. Hij zal iedere dag op het proces aanwezig zijn, zo stelt hij dapper, omdat hij deze moord erg fascinerend vindt. Zijn argumenten steken elkaar naar de loef qua weerzinwekkendheid.

Moorden met een revolver vindt hij fascinerender dan die met een dolk of een mes. Bovendien, zo gaat hij voort, zit er een roman in; in het verleden, zo schrijft hij, hebben dergelijke moorden meermaals tot een zeer goede film geleid. Wat mij niet fascinerend lijkt, zo dacht ik, maar eerder gewoon deprimerend. Geleden sinds elf september dat mijn tenen nog eens zo erg krulden: met name toen kunstenaar Wim Delvoye grijnslachend stelde, met op de achtergrond het kersvers smeulende Ground Zero:“Terrorisme is mediageniek!”

Uiteraard houdt het proces tegen Van Themsche ons bezig, zodat er wel over moét worden bericht. Lastig is echter dat er bitter weinig zinvols over te zeggen valt. Naar men volhoudt, is deze rechtszaak nuttig om een collectief trauma te verwerken.

Daar wil ik in geloven, maar laat ons er dan absoluut geen Hollywood van maken. En laat ons dan ook niet gaan mikken op de twee of drie of vier kinderen van eender welke politicus. Laat ons - dat lijkt mij al moeilijk genoeg - blijven en blijven op zoek gaan naar het juiste woord voor verdriet, en meer niet.

Verboden voor te lezen

’Jouw broer is een genie’, schreef de romanticus Victor Hugo eens aan zijn zus. Wellicht heeft Bart De Wever de voorbije week een soortgelijke brief willen opstellen, daartoe aangepord door die waterval van al haar verschijningen in alle kranten. Wie zat hierop te wachten? Beelden die wat later, qua misplaatstheid, alleen werden voorbijgestoken, zij het in ruime mate, door de fotografische portretten van de wapenhandelaar bij wie Hans Van Temsche zijn karabijn aankocht. Volgens recente statistieken haalt bijna zestig procent van de Vlaamse bevolking zijn informatie nog maar alleen uit beelden, maar die beelden zijn dus onzinnig. Beeldcultuur is een contradictio in terminis geworden.

En wat te doen als wij het in de media even niet meer willen aanzien? We zouden een inhaalbeweging kunnen maken op het front van pas verschenen dvd’s, hét walhalla van beeldcultuur.

Ook hier is een waarschuwing op zijn plaats. Fassbinders al te zeer bejubelde serie Berlin Alexanderplatz ontaardt in een oeverloze epiloog van langer dan een uur, waarin personages uit de jaren ‘30 kennelijk opeens liedjes meezingen uit de jaren ’60.

Wat het lichtere entertainment betreft, kan een normaal kijker in de recente superheldenfilm 300 weinig anders zien dan, nog maar eens, onversaagd Amerikaans militarisme.

Waarom anders een anderhalf uurlang vrijwillig blijven volgen hoe driehonderd in Hollywood opgeleide Spartanen triljoenen en triljoenen Perzen afslachten, in naam van trouw en eer?

Gelukkig: binnenkort kan men zijn ogen écht sluiten. Nog een paar keer gaan slapen en Stichting Lezen organiseert zijn jaarlijkse Voorleesweek. En in afwachting daarvan kunnen we nu al achteroverleunen bij de inmiddels bijna veertig cd’s die het Vlaams-Nederlands Huis publiceert: de almaar populairdere Radioboeken, met als hoogtepunten de heerlijke, aristocratisch sprekende Benno Barnard en de vinnige, grappig lispelende Naima Albdiouni. Ja, in lelijke tijden is voorlezen een grote kunst! En toch, de stiel schijnt te worden geboycot tegenwoordig.

Günter Walraff wil in een Keulse moskee de Duivelsverzen van Rushdie gaan voorlezen, maar hij mag niet. In eigen land verklaarde parlementsvoorzitster Marleen Vanderpoorten het nieuwe jaar voor geopend, maar niet zonder eerst uitdrukkelijk een verbod in te stellen op het gebruik van spiekbriefjes.

Een regel die meteen door vrijwel alle sprekers met de voeten werd getreden, wat ook geen wonder heet, als je nagaat dat Vanderpoorten zelf haar voorleesverbod niet uitsprak, maar voorlas… Ja, er is dus wel nog hoop…

Open Brief aan Bert Anciaux

Vrijdag 17 augustus geef ik een marathoninterview. Ik word dan twintig uur aan één stuk door, van acht uur ‘s morgens tot vier uur ‘s nachts, geïnterviewd door in het totaal een veertigtal denkers, die ieder om beurt een halfuur voor hun rekening nemen. De lijst van deze dappere rekruten is bijna rond en behelst diva’s als Deborah Ostrega maar ook hoogleraars als Joris Gerits. Peter Haex van Gazet Van Antwerpen komt mij ondervragen, maar ook Mark Cloostermans van De Standaard, Geert De Weyer van De Morgen, Valérie Lampereur van TV-familie, ... Een mediastunt als geen ander, al word ik desondanks voornamelijk gedreven door mijn oprechte liefde voor welsprekendheid en conversatie, twee zeldzaamheden in onze jachtige media.

Uitstel

Morgen, woensdag vier juli, is de allerlaatste dag om onze belastingsbrief nog in te dienen. Zo begint ieder jaar de grote vakantie, sowieso een bedreigende grap voor ons budget. Goed en kwaad gaan steeds hand in hand en die belastingsbrief waarschuwt ons daarvoor. We denken dat we naar buiten moeten telkens de zon even schijnt, maar komen we buiten, dan worden we meteen ondersteboven gekanteld en uitgeschud. We willen niet op reis, maar door de reclame en door de weekendbijlagen en vooral door de stomvervelende televisieprogramma’s in juli en augustus kunnen we niet meer anders. Hoewel: wie naar Malta afreist, zal ook daar, op zijn hotelkamer, herhalingen van The Block krijgen voorgeschoteld. Juist zoals nu onlangs ook werd bepaald dat op 1 januari 2008 de Maltese lire uit de wereld zal worden geholpen. Op cultureel niveau alvast tragischer dan het uitsterven van de dodo, de eenwording van het Avondland…